Medresetë te shqiptarët: Trashëgimi e dijes, identitetit dhe përgjegjësisë për të ardhmen
Fjala e Kryetarit të Komunitetit Mysliman të Shqipërisë H. Bujar Spahiu në Konferencën Shkencore Ndërkombëtare “Medresetë te shqiptarët: histori, trashëgimi, kontribut”, organizuar nga Bashkësia Islame e Kosovës (Instituti për Studime dhe Hulumtime Islame).
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
Me emrin e Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit!
Të nderuar të pranishëm,
Është kënaqësi dhe nder për mua që, në cilësinë e Kryetarit të Komunitetit Mysliman të Shqipërisë, të jem pjesë e kësaj konference shkencore ndërkombëtare, e cila i kushtohet një prej trashëgimive të rëndësishme të historisë sonë fetare, arsimore dhe kombëtare: medreseve te shqiptarët.
Dëshiroj që në fillim të përgëzoj organizatorët për këtë nismë, e cila na bashkon jo vetëm për të kujtuar të kaluarën, por edhe për të kuptuar më mirë përgjegjësitë që kemi ndaj së tashmes dhe brezave që vijnë.
Tema e kësaj konference ka një domethënie të veçantë. Kur flasim për medresetë, ne nuk flasim vetëm për institucione ku është zhvilluar mësimi fetar. Flasim për histori njerëzish, për përpjekje të vazhdueshme për ta ruajtur dhe përcjellë dijen, për formimin e personaliteteve fetare dhe intelektuale, si dhe për një traditë që ka lënë gjurmë në jetën e shumë brezave shqiptarë. Pikërisht për këtë arsye, historia e medreseve meriton të studiohet me seriozitet shkencor, të vlerësohet me objektivitet dhe të përcillet me përgjegjësi.
1. Medreseja në traditën e dijes islame
Në traditën islame, dija përfaqëson një nga vlerat themelore të jetës njerëzore. Ajo është e lidhur ngushtë me besimin, me ndërgjegjen, me përgjegjësinë morale dhe me detyrimin për të kontribuar në të mirën e shoqërisë.
Që në fillesat e qytetërimit islam, institucionet e dijes kanë luajtur një rol të rëndësishëm në formimin e dijetarëve, në zhvillimin e mendimit dhe në përcjelljen e trashëgimisë intelektuale ndërmjet brezave.
Në këtë traditë, medreseja ka qenë një hapësirë ku dija nuk synonte vetëm të përvetësohej, por edhe të shndërrohej në sjellje, karakter dhe përgjegjësi.
Një nga mësimet më të rëndësishme që na përcjell kjo traditë është se dija dhe morali nuk mund të shkëputen nga njëri-tjetri. Njohuritë marrin vlerë të plotë kur shoqërohen me ndershmëri, drejtësi, përulësi dhe shërbim ndaj njerëzve.
Ky parim mbetet po aq i rëndësishëm sot sa ka qenë në të kaluarën.
Në një kohë kur shoqëritë përballen me ndryshime të shpejta, me zhvillime teknologjike dhe me një qarkullim të jashtëzakonshëm informacioni, institucionet arsimore kanë përgjegjësinë të formojnë jo vetëm njerëz të ditur, por edhe individë që dinë ta përdorin dijen me maturi dhe përgjegjësi. Ky është një prej misioneve themelore që duhet të vazhdojë të karakterizojë medresetë tona.
2. Medresetë në historinë e shqiptarëve
Historia e medreseve në trevat shqiptare është e lidhur me zhvillimin e jetës fetare, të qyteteve, të arsimit dhe të institucioneve shoqërore në periudha të ndryshme historike.
Gjatë periudhës osmane, medresetë dhe institucionet e tjera të mësimit fetar u bënë pjesë e jetës së shumë qendrave urbane shqiptare si në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut.
Ato shërbyen për përgatitjen e kuadrove fetare dhe për përcjelljen e njohurive teologjike e të traditës intelektuale islame.
Megjithatë, për ta kuptuar drejt këtë histori, duhet të kemi parasysh se medresetë nuk kanë funksionuar në kushte të njëjta gjatë gjithë periudhave. Organizimi, programet mësimore, burimet financiare dhe ndikimi i tyre janë përcaktuar nga rrethanat e kohës dhe nga nevojat e shoqërisë.
Prandaj, studimi i kësaj trashëgimie kërkon hulumtim të dokumenteve, të dorëshkrimeve, të vakëfnameve, të arkivave dhe të veprimtarisë së personaliteteve që kanë kontribuar në jetën fetare dhe arsimore të shqiptarëve.
Ne kemi detyrimin që këtë histori ta trajtojmë me përkushtim shkencor. Të mos kënaqemi vetëm me përmendjen e emrave dhe të datave, por të kuptojmë se si funksiononin institucionet, çfarë mësohej në to, si përgatiteshin nxënësit dhe çfarë ndikimi kishin në mjedisin ku vepronin.
Vetëm në këtë mënyrë mund ta njohim plotësisht trashëgiminë që na është lënë dhe t'ua përcjellim atë brezave të ardhshëm.
Një vëmendje të veçantë meriton edhe zhvillimi i arsimit islam shqiptar në periudhën moderne, veçanërisht përpjekjet për të krijuar institucione të organizuara, me programe mësimore dhe me një mision të qartë edukativ.
Në këtë rrugëtim, medresetë kanë përfaqësuar një urë ndërmjet trashëgimisë së mëparshme dhe nevojave të reja të shoqërisë shqiptare.
3. Medresetë dhe formimi i identitetit fetar e kombëtar
Të nderuar të pranishëm,
Historia e shqiptarëve na ofron shumë shembuj të ndërthurjes së përkatësisë fetare me përkatësinë kombëtare dhe me përgjegjësinë qytetare. Për ta kuptuar këtë marrëdhënie, duhet t'i shohim institucionet fetare në kontekstin e gjerë të historisë sonë, duke vlerësuar rolin e tyre në edukim, në ruajtjen e traditave dhe në formimin e njerëzve që kanë shërbyer në komunitetet e tyre.
Medresetë kanë kontribuar në përcjelljen e dijes islame dhe në formimin e brezave të përgatitur për të marrë përgjegjësi fetare e arsimore. Përmes mësuesve, dijetarëve dhe nxënësve të tyre, ato kanë qenë pjesë e jetës së shumë komuniteteve shqiptare. Por trashëgimia e tyre duhet kuptuar edhe në raport me historinë e përgjithshme të shqiptarëve, me zhvillimin e gjuhës dhe të kulturës, me përvojat shoqërore dhe me marrëdhëniet ndërmjet bashkësive fetare.
Përvoja shqiptare na mëson rëndësinë e respektit të ndërsjellë dhe të bashkëjetesës. Besimet fetare, kur përcillen përmes edukimit të shëndoshë dhe të përgjegjshëm, mund të kontribuojnë në kultivimin e paqes, të drejtësisë, të solidaritetit dhe të mirëkuptimit.
Për ne, si institucione islame shqiptare, është e rëndësishme që brezat e rinj të edukohen me njohuri të sakta për fenë e tyre, por edhe me respekt për dinjitetin e çdo njeriu dhe për të drejtat e të tjerëve.
Identiteti nuk duhet të jetë arsye për t'u larguar nga tjetri. Ai duhet të jetë burim vetëdijeje, përgjegjësie dhe kontributi pozitiv në shoqëri.
Kjo është një vlerë që duhet të ruhet dhe të forcohet përmes familjes, shkollës, institucioneve fetare dhe bashkëpunimit të vazhdueshëm ndërmjet tyre.
4. Komuniteti Mysliman i Shqipërisë dhe misioni arsimor i medreseve
Duke folur për trashëgiminë e medreseve shqiptare, dëshiroj të ndalem edhe te përgjegjësia që kemi sot si institucione fetare për ta ruajtur dhe zhvilluar këtë traditë.
Komuniteti Mysliman i Shqipërisë, që prej themelimit të tij institucional në vitin 1923, ka pasur ndër fushat e rëndësishme të veprimtarisë organizimin e jetës fetare dhe zhvillimin e arsimit islam. Arsimi ka qenë një pjesë e rëndësishme e këtij misioni. Medresetë dhe institucionet e tjera arsimore të Komunitetit Mysliman synojnë të ndërthurin formimin fetar dhe etik me përgatitjen shkencore, duke i pajisur nxënësit me njohuri dhe aftësi të nevojshme për jetën.
Kjo traditë ka rëndësi të veçantë për ne, sepse na kujton se institucioni fetar nuk e përmbush përgjegjësinë e tij vetëm përmes organizimit të riteve dhe shërbimeve fetare. Ai ka edhe një rol të rëndësishëm edukativ e shoqëror, në formimin e brezave të rinj dhe në përhapjen e vlerave që mbështesin jetën e përbashkët.
Në këtë kuadër, medresetë shqiptare kanë një përgjegjësi të dyfishtë: të ruajnë seriozitetin e formimit teologjik dhe të sigurojnë një arsimim bashkëkohor, që u përgjigjet kërkesave të kohës.
Ne duhet të synojmë që nxënësit tanë të dalin nga këto institucione me njohuri të qëndrueshme, me aftësi për të menduar në mënyrë kritike, me kulturë komunikimi dhe me përgatitjen e nevojshme për të vijuar studimet e tyre dhe për të kontribuar në shoqëri.
Për këtë arsye, cilësia e mësimdhënies, përgatitja e mësuesve, përditësimi i programeve dhe krijimi i kushteve të përshtatshme për nxënësit duhet të mbeten përparësi të vazhdueshme. Trashëgimia na jep themelin, por cilësia e punës sonë të sotme përcakton se çfarë trashëgimie do t'u lëmë brezave që vijnë.
5. Bashkëpunimi ndërmjet institucioneve islame shqiptare
Një prej mesazheve që dëshiroj të përcjell nga kjo konferencë lidhet me rëndësinë e bashkëpunimit ndërmjet institucioneve islame shqiptare.
Historia jonë arsimore dhe fetare nuk është e kufizuar brenda kufijve të sotëm shtetërorë. Ajo është zhvilluar në një hapësirë më të gjerë shqiptare, ku njerëzit, idetë, librat dhe përvojat kanë qarkulluar ndërmjet qyteteve dhe qendrave të ndryshme të dijes.
Prandaj, studimi i medreseve shqiptare kërkon një qasje bashkëpunuese, që i bashkon studiuesit dhe institucionet nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe trevat e tjera shqiptare.
Bashkëpunimi ndërmjet Komunitetit Mysliman të Shqipërisë dhe Bashkësisë Islame të Kosovës, si dhe me institucionet e tjera fetare e akademike shqiptare, mund të krijojë mundësi të rëndësishme për projekte kërkimore, botime shkencore, shkëmbim përvojash dhe dokumentim të trashëgimisë sonë të përbashkët.
Nevojitet një përpjekje e organizuar për identifikimin dhe katalogimin e burimeve historike, për ruajtjen e dorëshkrimeve, për mbledhjen e dëshmive të mësuesve dhe nxënësve të brezave të mëparshëm dhe për krijimin e një baze sa më të plotë të të dhënave mbi historinë e medreseve shqiptare.
Një nismë e tillë do të ishte me vlerë jo vetëm për institucionet fetare, por edhe për universitetet, historianët, studiuesit e arsimit dhe të gjithë ata që merren me historinë kulturore shqiptare.
Do të dëshiroja që konferenca të mos mbetet vetëm një takim i rëndësishëm shkencor, por të shërbejë edhe si pikënisje për bashkëpunime konkrete dhe të qëndrueshme. Kur bashkojmë burimet, dijen dhe përvojën, krijojmë mundësi për rezultate që asnjë institucion nuk do t'i arrinte i vetëm.
6. Medreseja përballë sfidave të kohës
Të nderuar pjesëmarrës,
Sot jetojmë në një kohë kur arsimi po ndryshon me ritme të shpejta.
Teknologjia, komunikimi digjital, zhvillimet shkencore dhe ndryshimet shoqërore kanë krijuar mundësi të reja, por edhe sfida që kërkojnë përgjigje të menduara mirë.
Në këtë realitet, medreseja nuk mund të mbështetet vetëm te tradita, sado e çmuar të jetë ajo. Ajo duhet të dijë ta përcjellë traditën në një gjuhë që kuptohet nga brezat e rinj dhe që u përgjigjet pyetjeve të tyre.
Kjo nuk do të thotë të heqim dorë nga parimet tona. Përkundrazi, do të thotë t'i pajisim nxënësit me dije më të thella dhe me aftësi më të mira për t'i kuptuar e zbatuar ato me përgjegjësi.
Medresetë duhet të vazhdojnë të forcojnë mësimin e shkencave islame, ndërsa njëkohësisht të investojnë në gjuhë të huaja, teknologji, shkenca shoqërore, metodologji kërkimore dhe aftësi komunikimi.
Një rëndësi të veçantë ka edhe përgatitja e nxënësve për të përballuar sfidat e informacionit të pasaktë, të interpretimeve të cekëta dhe të komunikimit që nxit përçarje.
Arsimi fetar duhet t'i mësojë të rinjtë të kërkojnë argumentin, të kuptojnë kontekstin, të dallojnë mendimin nga fakti dhe të ndërtojnë qëndrime të përgjegjshme.
Po aq i rëndësishëm është formimi i karakterit: ndershmëria, disiplina, respekti, përgjegjësia dhe gatishmëria për të ndihmuar të tjerët.
Këto vlera nuk janë në kundërshtim me modernitetin. Përkundrazi, ato janë të domosdoshme që përparimi të shoqërohet me përgjegjësi njerëzore.
Besoj se medreseja bashkëkohore duhet të jetë një institucion ku tradita dhe inovacioni plotësojnë njëri-tjetrin, ku dija fetare shoqërohet me përgatitje shkencore dhe ku nxënësi përgatitet jo vetëm për profesionin e tij të ardhshëm, por edhe për përgjegjësitë që do të ketë ndaj familjes, komunitetit dhe shoqërisë.
7. Përgjegjësia jonë ndaj brezave të ardhshëm
Në përfundim, dëshiroj të theksoj se trashëgimia e medreseve nuk është vetëm çështje e historianëve dhe e studiuesve. Ajo është edhe përgjegjësi e jona institucionale dhe morale.
Ne duhet t'i ruajmë dokumentet, ndërtesat, librat dhe dëshmitë që na lidhin me të kaluarën. Por, mbi të gjitha, duhet të ruajmë dhe të zhvillojmë vlerat e dijes, të edukimit dhe të përgjegjësisë që përbëjnë thelbin e kësaj trashëgimie.
Institucionet tona duhet t'u krijojnë të rinjve mundësi për arsimim cilësor, për kërkim shkencor dhe për zhvillim të vazhdueshëm. Duhet të mbështesim mësuesit, të vlerësojmë punën e studiuesve dhe të nxisim një kulturë ku dija respektohet dhe përpjekja intelektuale vlerësohet.
Duhet gjithashtu t'i nxisim brezat e rinj që ta shohin trashëgiminë e tyre jo si një barrë të së kaluarës, por si një pasuri që u jep mundësi të ndërtojnë të ardhmen me vetëdije dhe besim.
Një traditë arsimore mbetet e gjallë kur vazhdon të prodhojë dije, të formojë karakter dhe t'i shërbejë shoqërisë.
Ky është standardi me të cilin duhet ta vlerësojmë edhe punën tonë të sotme.
Përmbyllje
Të nderuar të pranishëm,
Medresetë janë një pjesë e rëndësishme e historisë së dijes dhe të edukimit te shqiptarët. Ato na lidhin me brezat që kanë jetuar përpara nesh, me përpjekjet e tyre për të ruajtur e përcjellë dijen dhe me përgjegjësinë që çdo brez ka ndaj atij që vjen më pas.
Detyra jonë është ta studiojmë këtë trashëgimi me objektivitet, ta ruajmë me përkushtim dhe ta zhvillojmë me vizion.
Si institucione islame shqiptare, kemi mundësinë dhe përgjegjësinë të bashkëpunojmë më ngushtë, të thellojmë kërkimin shkencor dhe të forcojmë cilësinë e arsimit që u ofrojmë brezave të rinj.
Le të jetë kjo konferencë një dëshmi e vullnetit tonë për ta njohur më mirë historinë, për ta vlerësuar dijen dhe për të ndërtuar ura bashkëpunimi që i shërbejnë të ardhmes së arsimit islam dhe të shoqërisë shqiptare.
Dhe, mbi të gjitha, le të mos harrojmë se vlera e trashëgimisë sonë matet jo vetëm me atë që kemi ruajtur nga e kaluara, por edhe me atë që arrijmë t'u përcjellim brezave të ardhshëm.
Me këtë bindje, ju përgëzoj edhe një herë për organizimin e kësaj konference dhe ju uroj suksese në punimet e saj.
Zoti i bekoftë përpjekjet tona për dije, edukim, mirëkuptim dhe shërbim ndaj njerëzimit.
Ju faleminderit!
Prishtinë, 28 tetor 2026